مقام معظم رهبرى

معرفى فصلنامه فقه اهل بيت (ع)

فقه اهل بيت ، باويژگيهايى كه در روش استنباط و حتى منابع استنباط دارد و ميراث تلاش اجتهادى هزار ها فقيه و ابعاد ديگرى - كه اين مقال را مجال بيان آنان نيست - پاسخ گوى همه نيازهاى قانونى وحقوقى جهان امروز است. كافى است باذهنى جهان نگر، تلقى درستى از انسان، اسلام وفهم دقيقى از رسالت دين، به سراغ اين ذخيره عظيم رفت وباشناختى واقع بينانه از نيازهاى نوپيداى انسان امروز، اشكال، ابعاد ونيازهاى جوامع را بر منابع شيعى عرضه كرد. اين كار، طليعه نهضتى جديد شده وايران شيعى را ام القرى، راهبر جهان اسلام، مقتدا وپناهگاهى براى مستضعفان جهان خواهد كرد.
در اين راستا وانجام اين مهم، بايسته است كه شوراى مديريت انبوه استعدادهاى فاضلان جوان را به سمت پاسخ گويى به نيازهاى نسل وجامعه امروز سوق دهند ومدرسان واساتيد بزرگوار، باطرح مسائل مستحدثه در درسهاى خود، توانايى فقه شيعه را در اداره جهان امروز، بنمايانند وبزرگان با تاسيس مراكز پژوهشهاى فقهى و نشر مجلات گوناگون تخصصى وعمومى، جنبش وحركتى نو در حوزه فقاهت پديد آورند.
مجله فقه اهل بيت، كه اينك به لطف حق، در فضاى عطر آگين جمهورى اسلامى، به خانواده مطبوعات مى‏پيوندد، بر آن است كه با عنايت اهل بيت، صفحات خود را به قطره‏اى از اقيانوس علوم آنان طراوت بخشيده ودر حد توان با يارى اساتيد بزرگوار حوزه وفاضلان جوان، به تبيين  مسائل مستحدثه فقهى وموضوعات بايسته برون فقهى، پيرامون فقهى ودرون فقهى بپردازد :
مسائل برون فقهى
حوزه‏هاى علوم دينى باالهام از اصل (عليكم بالمتون لا بالحواشى) كه دستورى براى مبتديان بود، كمتر پا را از متون درسى ومباحث درونى فقه، فراتر گذاشته واز دانشهاى جديد ومفيد وكارساز در فقه، بهره برده‏اند.
از آنجا كه اين دانشها ونگاههاى بيرونى، در بسامانى وكار آمدى ونقد انديشه‏ها وفراورده‏هاى فكرى بسيار مفيد است، بايسته است اين قالبها كه مبتكر برخى از آنها دانشمندان اسلامى بوده‏اند، بار ديگر در حوزه‏ها طرح شده وبه عنوان رشته درسى مقبول اولياى حوزه‏ها قرار گيرد. اينك برخى از آن سرفصلها در اين مقوله:
1. بررسى مكتبهاى فقهى
با اين كه در تاريخ فقاهت، مجتهدانى صاحب سبك ومكتب ظهور كرده‏اند، حوزه‏ها از اين زاويه به سراغ آن فقيهان نرفته‏اند. اگر مكاتب فقهى مجتهدان بزرگ بررسى ومقايسه شود، مكانيزم استدلال، شيوه برداشت آنان از قرآن وسنت، مشى اجتهادى شان در مواردى كه (نقلى) نرسيده است، اصول وقواعدى كه براى اجتهاد ابداع كردند ومسائل جديدى كه بر فقه افزودند و...
شناسايى، فهم ومقايسه گردد، آموزه وراهنماى خوبى براى پاسخ گويى مسائل مستحدثه وبالنده كردن فقه در روزگار ما مى‏شود.
2. تاريخ فقه واصول
امروز تاريخ علم در دانشگاههاى دنيا رشته مخصوصى را ويژه خويش كرده است. تاريخ علم، هويت آن دانش است وبه عالمان آن دانش اصالت مى‏دهد وآنان را باگذشته تلخ وشيرين آشنا مى‏كند.
فهم تاريخ علم، عالم را بر آن دانش محيط مى‏كند، روش برخورد با معضلات علم را مى‏آموزد وراه حل مشكلات علمى را مى‏نماياند.
بايسته است در اصول وفقه، پژوهشى تاريخى شود، بدين گونه كه زمان پيدايش هر اصل، قاعده ومساله شناخته شود، طرح كننده آن اصل، قاعده ومساله معلوم شودو علت افزودن وطرح آن ارزيابى وريشه يابى گردد وعكس العمل نقدها وادله مخالفان روشن شود. اين امور، طالب فقه واجتهاد را به چگونگى تحول ودگرگونى فقه آشنا كرده به او مى‏آموزد كه چسان فقه شيعه از مجموعه‏هاى حديثى واصول اربع مائه به سطح (جواهر الكلام) ارتقا يافته است.
اين شناختها، طالب فقه را توانا - در تاسيس اصول، استخراج قاعده جديد، طرح مسائل نو وپاسخ گويى به حوادث واقعه - مى‏كند.
در اين راستا، لازم است تاريخ علم اصول و تاريخ فقه تدوين شود ومدارس فقهى هر منطقه ونقش اجتماعى، سياسى كه اين مدارس فقهى داشته‏اند، شناخته شود، طبقات الفقهاء عالمان شيعه با اسلوبى ويژه نگارش يابد ونقش وجايگاه هر فقيه در بناى اين ميراث عظيم نمايان شود.
3. فلسفه علم فقه
امروز در كنار هر علمى، فلسفه آن دانش نيز مطرح است. با اين كه به طور پراكنده در اصول ومقدمات كتابهاى فقهى برخى مباحث كه امروز به نام فلسله علم مطرح است، بحث شده، ولى لازم است اين موضوع نيز در حوزه‏ها به عنوان يك رشته علمى شناخته شود ومدرسان وفاضلان در اين زمينه رساله، مقاله‏ها وكتابها بنويسند.
در فلسفه علم فقه، ماهيت بحث و روش پژوهش واجتهاد مجتهد، ارزيابى مى‏گردد وچگونگى تحقق اين بحث وفحص وساختار ومبادى ومقارنات آن بررسى مى‏شود.
محيط، نظريه‏هاى فلسفى وكلامى، جهان بينى وتلقى فقيه از انسان، رسالت ومكتب، در فتواى او موثر است. مبادى روانى، ساختار اجتماعى، وضعيت سياسى وخواست اجتماعى به استنباط فقيه جهت مى‏دهد. فلسفه علم فقه، اين امور را بدون هيچ گونه جانبدارى از بيرون بررسى مى‏كند.
در فلسفه علم فقه، از اهداف (شريعت) بحث مى‏شود وهر يك از فتاواى فقيه با اين مقاصد محك زده مى‏شود، زيرا هر مساله را در جايگاه خودش بايد قرارداد وآن اهداف ومقاصد شريعت را در هر مساله‏اى بايد مد نظر داشت.
فلسفه علم فقه، هم علت فقاهت در فتواى يك فقيه را نشان مى‏دهد وهم منشا اختلاف فقيهان را.
باشناخت فلسفه علم فقه، مى‏توان رويارويى علما را با مشروطيت ودفاع از آن تفسير كرد ونيز اختلافهاى فقيهان را در ديگر زمينه‏ها.
4. فقه وعلوم ديگر
هر انسان از محيط خود تاثير مى‏پذيرد، تربيت خانوادگى، آموزه‏هاى مدرسه، عوامل محيط‏ى واقليمى، شرايط اجتماعى، دوستيها ودشمنيها افكار وروح او را مى‏سازد. چنانكه زندگى اجتماعى نيز مرهون فراورده‏هاى دانش وعلمى است كه در آن جامعه ارزش شده است وهمان علوم ودانشها، زندگى اجتماعى را شكل وجهت مى‏دهد وافزون بر تاثير در انديشه‏هاى فقيه، روابط اجتماعى - كه موضوع فقه است - تحول مى‏پذيرد. بر اين اساس، نمى‏توان علم فقه را بر كنار از تاثير دانشهاى ديگر وبى نياز از ديگر علوم پنداشت. چنانكه علوم انسانى، اعتقاد واخلاق فقيه در انديشه‏هاى فقهى او موثر است علوم تجربى ودستاوردهاى آن در قالب صنعت وتكنيك نيز در موضوع سازى فقه وتاثير بر استنباط مجتهد از راه موضوع، تاثير مى‏گذارد.
در چگونگى تاثير علوم حتى علوم تجربى در اجتهاد وسرفصلهايى كه بايد در آنها كاوش شود گفته‏هاى بسيارى است كه خود، مقاله‏هاى مستقلى را مى‏طلبد، فقط در اين جا به رابطه وتعامل فقه وحقوق جديد اشارتى گذرا داريم:
5. فقه وحقوق
تعيين حقها وبحث حقوق كه فقه نيز بدان پرداخته، ميدانها وبسترهاى جديد وموضوعهاى گسترده وبسيارى پيدا كرده است. دهها روش ومكتب حقوقى در دنيا سر بر آورده است. اين پيشرفتها بيشتر در قرون اخير بوده است كه حوزه‏ها از مسائل اجتماعى وفضاى سياسى جهان بر كنار بوده‏اند، از اين روى، بر فقه عرضه نشده‏اند.
امروز، لازم است مباحثى چون: حقوق مدنى وشهروندى، حقوق جزاى عمومى واختصاصى، حقوق تجارت با انواع ده گانه‏اش، مسائل مربوط به حمل ونقل، امور مالى، حقوق بين الملل، حقوق
دريايى، آبى وخاكى وفضايى، حقوق مخابرات ورسانه‏ها، حقوق دولت وتعارضهايى كه بين حق دولت، حق جامعه با حق افراد پديد مى‏آيد، به هاضمه فقه اسلامى برده شود. امروز فقط حدود دو هزار مساله وقانون در درياها مطرح است.
متاسفانه با اين غناى فقه اهل بيت، در دريا وفضا از قوانين سويس، فرانسه، ايتاليا، انگلستان و... وام مى‏گيريم وروابطمان را بر اساس قوانين آنها پى مى‏ريزيم.
بايسته است حوزه‏ها هم مباحث حقوقى جديد را بر منابع فقه عرضه بدارند وهم از روشهاى تحقيق وحل مباحث حقوقى در رشد وغناى دستگاه استنباط بهره برند زيرا برخى پايه‏هاى فكرى فقيه يك سلسله اعتباريات واصول عقلانى وعرفى است وآگاهى از نظريات حقوقى ديگران ومكاتب حقوقى، چه بسا نظر فقيه را تغيير دهد يا تعميق وتوسعه بخشد. بى شك، با اصالتهاى انسانى وجوهره فطرت پذيرى كه فقه اهل بيت دارد، ديدگاههاى حقوقى شيعه، مترقى‏ترين، انسانى‏ترين ودلپذيرترين نظام حقوقى در دنيا خواهد شد.
موضوع شناسى موضوعات مهبط احكام اند، چگونگى تلقى از موضوع ونوع استنباط فقيه را جهت مى‏دهند. بدون شناخت موضوع، فقيه نمى‏تواند حكم متناسب آن را بيان كند.
گرچه موضوع‏شناسى در رديف علوم مورد لزوم مجتهد شمرده نشده ولى مقوم استنباط صحيح ودرست است، زيرا دهها عوارض، قيودات، ملاكات ومصالحى كه شرع بر حفظ وتوجه به آنها نظر دارد وممكن است در وقتى دون وقت ديگر، همراه موضوع باشند، به هنگام استنباط فقيه را ملزم مى‏كند كه دريافت وشناخت صحيحى از موضوع داشته باشد.
بنابر اين، سد ثغور موضوع نيز وظيفه فقيه است. او، بايد حدود موضوع را كه در لسان دليل آمده مشخص وتعيين موضوع كند. به گفته شهيد صدر:
(رابطه موضوع وحكم، بسان علاقه بين سبب ومسبب است، مثل آتش وحرارت. همان گونه كه مسبب بنيادش بر سبب است، حكم نيز، بر موضوعش مبتنى است، چه فعليت حكم واستمرار وانقضاى آن منوط به موضوع است.)
بر اين اساس، رتبه موضوع پيشتر از حكم است. فقيه تا موضوع را با تمام شرايط وخصوصيات نشناسد، مقومات موضوع وآنچه در ساختار آن موثر است در نيابد، چه بسا حكمى صادر كند كه همخوان با آن موضوع نباشد.
مجله، ستونى را در شماره‏هاى آينده به موضوع‏شناسى مسائل مستحدثه، اختصاص مى‏دهد وهر موضوع را از زبان كارشناسان آن در معرض افكار وانظار فاضلان ومدرسان قرار مى‏دهد.
امروزه در عرصه پزشكى، روابط ديپلماتيك، در سطح بين المللى، ميدانهاى رسانه‏اى واطلاعاتى، حوزه اقتصادى، سيستم پولى و... مقوله‏هاى پيچيده‏اى ظهور كرده است كه شناخت آنها، نياز به سالها مطالعه وتخصص دارد.
مسائل مستحدثه
باظهور تكنولوژى جديد، بافت وساختار جامعه متغير شد، شكل زندگى، روابط اجتماعى وحتى زيست فردى ومعيشتى مردم چهره ديگر يافت.
اين تغييرها در گسترده‏اى فراخ وسريع وشتابنده انجام گرفت ومهلت انطباق آنها باشريعت براى مجتهدان وحوزه‏ها دست نداد.
در انقلاب مشروطه، مباحث اجتماعى بر فقها عرضه شد ومجتهدان طراز اول وارد عرصه سياست واجتماع شدند، بزرگانى مانند مرحوم نائينى، آخوند خراسانى و... گامهايى در اين ميدان برداشتند، ولى توفيق در خورى نيافتند.
باظهور انقلاب مبارك اسلامى، اين مهم ضرورتى فورى وحياتى يافت. بنيان گذار ورهبر انقلاب، كه خود مجتهدى آگاه به زمان وواقف به دانشهاى حقوقى، سياسى واجتماعى روز بود، باپشتيبانى ملت در كوتاهترين مدت اركان جامعه را بر بنياد شريعت پى نهاد، به گونه‏اى كه باشگفتى واعجاب متفكران، انديشه وران وسياستمداران جهان رو به رو شد. اما تثبيت همه ابعاد اقتصادى واجتماعى حكومت بر موازين شريعت وهمگون ساختن مناسبات اجتماعى، سيستم معيشتى، جزائى، قضايى، آموزشى، تربيتى وفرهنگ عمومى كارى زود رس وآسان ياب نبود، مدت، فرصت، مبادى مقدمات وامكانات وافرى مى‏طلبيد.
حوزه‏ها كه پاسداران شريعتند ونگهبانان ديانت ومبين حلال وحرام آن وبه تعبير رهبر معظم انقلاب: دستگاه مولد فكرى نظام اسلامى اند، بايد به اين مهم پاسخ گويند، اشكال جديد زندگى امروز ودگرگونهاى آن را نيك بشناسند وبا انطباق آن باموازين شريعت، مقررات، مناسبات وارتباطات اجتماعى را بر پايه احكام زندگى ساز اسلام پى‏ريزند.
بيشترين اوراق مجله را به بيان مسائل مستحدثه اختصاص داديم، تا با بهره ورى از انظار فقيهان -
مسووليت شناس - حوزه وفاضلان گرانمايه در اين راه قدمى برداريم.
مسائل وموضوعات نو پيداى بسيارى در اين روزگار رخ داده است كه پاسخ مناسب مى‏طلبد. اين موضوعات در تمامى عرصه‏هاى زندگى فردى واجتماعى اين مرز وبوم خود نمايى مى‏كند.
به دو دسته از اين موضوعات اشارتى كوتاه مى‏كنيم.
1. احكام جامعه ومظاهر جديد اجتماعى
با پيشرفت علم جامعه‏شناسى وروان‏شناسى اجتماعى وشاخه‏هاى متنوع ومختلف جامعه‏شناسى جديد، افزون بر خود جامعه كه به عنوان نهاد حقوقى نيرومندى شناخته شده، عرصه‏ها وميدانهاى ديگر جامعه نيز حقوق وحريمى ويژه پيدا كرده‏اند ودر نتيجه مقوله‏هاى اجتماعى طيف وسيعى از احكام حقوقى را به خود اختصاص داده‏اند. مسائلى چون زيست محيط‏ى، استانداردها، برنامه‏هاى دولت در زيبا سازى شهرها، حل مساله ترافيك وديگر مظاهر ومقوله‏هاى اجتماعى كه كم هم نيستند، هر كدام دهها پرسش فقهى را به همراه خود دارند.
2. هنر
زيبا دوستى وجمال پرستى وديعه الهى وغريزه‏اى فطرى است. اين گرايش سكوى عروج انسان به مقامات عرفانى ومعنوى است. شاهكارهاى ادبى وگنجينه‏هاى هنرى وامدار اين تمايل بشرند.
جلوه‏ها ومظاهر آن در انواع معماريها، نقاشيها، مينياتورى، تذهيب، شعر در دوران گذشته ومقوله‏هاى گسترده ولطيف ودقيق آن، در روزگار ما، زندگى بشر را تلطيف مى‏كند. امروز، در هنرهاى زيبا وشاخه‏هاى مختلف آن دانشكده‏هايى پديد آمده ودهها مركز فرهنگى وهنرى باتابلوهاى زيبا ودل‏انگيز در هر كوى وبرزن اين ديار چشم نواز است وفراورده‏هاى آن مراكز هزاران جوان، نوجوان وپير وبرنا را تغذيه مى‏كند.
افزون بر اين، بايد در قبال ماهواره كه امروز وفردا امواج نامرئى آن درون خانه‏ها را فرا خواهد گرفت، موضعى درست وواقع بينانه گرفته شود. اين غول رسانه‏اى جديد كه تهديدى عليه فرهنگ دينى وملى اين مرز وبوم به شمار مى‏رود، ابزارى موثر در پيشبرد دانشها، صيد وشكار رمز وراز پيشرفت كشورهاى قدرتمند وكشف نقطه ضعفهاى آنان وشناسايى نقشه‏ها وحيله هايشان نيز مى‏تواند باشد. آمدن ماهواره، مقدمه ايجاد دهكده جهانى است. اگر اين ايده جامه عمل پوشد، چهره زندگى در جوامع اسلامى به گونه‏اى ديگر خواهد شد وهزاران پرسش نو پيدا فراروى فقيهان ودين شناسان قرار خواهد گرفت. دهكده جهانى نه تنها روابط بين الملل را چونان معاشرت يك قبيله خواهد كرد كه نظام خانواده ومشى ورفتار افراد جامعه را دگرگون خواهد كرد. شناخت اين دهكده وراه مقابله با آثار آن، از ضروريات فورى وحتمى حوزه‏ها وپاسداران ايمان وشريعت است. اگر امروز دستگاه اجتهاد براى پاسخ به اين پرسشها آماده نشود، مغزهاى دهكده جهانى پرسشها را جهت خواهند داد وذهن ودل جوانان اين مرز وبوم را به تسخير خود در خواهند آورد.
خلاصه اگر امروز متوليان حفظ وحراست دين در جهان اسلام، به چاره جويى نپردازند وپايگاهى نيرومند وتوانا براى تبيين احكام شريعت بر فراز نكنند، در غوغاى هجوم امواج، غافلگير خواهند شد.
اطلاع رسانى فقهى
اين بخش با هدف انتقال اطلاعات علمى - پژوهشى در قلمرو فقه، استفاده از تجارب فقيهان، نقد وبررسى فعاليتهاى پژوهشى در قلمرو فقه، ارائه طرحهاى در دست پژوهش اشخاص ومراكز فقهى، شناسايى ومعرفى خدمات پژوهشى در فقه، گشوده شده است وبه كار نقل ونقد گفته‏ها ونوشته‏هاى فقهى در مطبوعات وانتشارات مى‏پردازد وبه سمينارها وبزرگداشتهاى فقهى وطرحهاى نو قابل اجرا در حوزه فقه مى‏پردازد. اميد آن كه اهل قلم وپژوهشگران مسائل فقهى ونيز آنانى كه دغدغه توانا سازى فقه اهل بيت را در سر مى‏پرورانند، با ارائه كارها وطرحهاى نو فقهى خود، ما را در اين مهم يارى كنند.
خاتمه
در اين مجله بر آنيم در محورهاى گفته شده وموضوعات ناگفته ديگر، از فاضلان روشن فكر، فقيهان متعهد واساتيد محترم بهره برده وبا اشراف وراهنمايى كامل ومستمر مدير مسوول محترم مجله (آيت اللّه سيد محمود هاشمى شاهرودى)، هديه‏اى ناچيز تقديم ساحت اهل بيت عصمت وطهارت، بقيه اللّه الاعظم، ارواحنا له الفدا، وحوزه‏هاى علوم دينى كنيم، اميد آن كه مقبول خداوند واهل بيت عصمت وطهارت قرار گيرد.